Kot i czarownica. Skąd właściwie wzięło się to niezwykłe połączenie?

Trudno wyobrazić sobie czarownicę bez kota. Może zabraknąć miotły, spiczastego kapelusza i kotła, ale gdzieś na parapecie albo przy kominku powinien siedzieć on. Najlepiej czarny, z oczami połyskującymi w półmroku i miną stworzenia, które wie o świecie znacznie więcej, niż zamierza powiedzieć. Ten obraz wydaje się tak naturalny, jakby kobieta zajmująca się magią i jej mruczący towarzysz od zawsze występowali razem. Tymczasem ich wspólna historia nie ma jednego początku. Powstała z nakładających się wierzeń, religijnych oskarżeń, sąsiedzkich lęków, opowieści o przemianach i literackiej wyobraźni. Kot bywał w niej świętym zwierzęciem, wcieleniem diabła, domowym obrońcą, pomocnikiem czarownicy, a niekiedy również samą czarownicą. Zanim stał się sympatycznym bohaterem jesiennych dekoracji, ludzie zdążyli przypisać mu zadziwiająco wiele cudzych zamiarów.

Poszukiwania często zaczynają się w starożytnym Egipcie, gdzie kot był związany z kultem Bastet. Boginię przedstawiano między innymi jako kotkę lub kobietę z kocią głową, a niewielkie kocie figurki służyły jako amulety. Świadectwa tego związku zachowały się w licznych muzealnych kolekcjach. To rzeczywiście bardzo stary przykład połączenia kota, żeńskiego bóstwa i sfery nadprzyrodzonej, lecz jeszcze nie opowieść o czarownicy w późniejszym europejskim znaczeniu. Bastet nie była przecież oskarżoną o czary sąsiadką ani baśniową mieszkanką leśnej chaty. Łatwo ulec pokusie i poprowadzić od egipskich świątyń prostą drogę do czarnego kota przy miotle, ale taka droga byłaby przede wszystkim atrakcyjnym skrótem. Dawne podobieństwo symboli nie dowodzi nieprzerwanego przekazywania jednego konkretnego wierzenia.

Równie kuszący trop prowadzi na północ, do Freji. W „Eddzie prozaicznej” Snorriego Sturlusona bogini podróżuje wozem ciągniętym przez dwa koty. W tym przedstawieniu zwierzęta należą do boskiego świata i pozostają blisko potężnej kobiecej postaci. Współczesna wyobraźnia chętnie widzi w takim zaprzęgu odległego przodka czarownicy podróżującej z kotem, choć sam tekst Eddy nie opowiada historii powstania tego późniejszego wizerunku. Nie podaje też, że koty Freji były czarne. To drobiazg, ale znaczący, ponieważ wiele szczegółów uznawanych dziś za odwieczne pojawiło się w popularnych opowieściach znacznie później. Egipt i Skandynawia pokazują przede wszystkim, że kota od dawna umieszczano w pobliżu mocy przekraczających zwyczajne ludzkie doświadczenie. Nie oznacza to jeszcze, że wszędzie przypisywano mu tę samą rolę.

W średniowiecznej Europie pojawił się inny, znacznie bardziej niebezpieczny kontekst. Kot zaczął występować w oskarżeniach kierowanych przeciw ludziom uznawanym za religijnych odstępców. Szczególnie często przywołuje się dokument Grzegorza IX „Vox in Rama” z 1233 roku, opisujący domniemane obrzędy heretyków na ziemiach niemieckich. W tej oskarżycielskiej opowieści pojawia się czarny kot, któremu uczestnicy mieli oddawać upokarzający hołd. Jest to świadectwo wyobrażeń i zarzutów, nie potwierdzenie rzeczywistego przebiegu tajnych ceremonii. Co równie istotne, dokument nie zawiera powszechnego nakazu zabijania kotów. Popularna historia, według której papież zarządził ich europejską zagładę, a jej następstwem była epidemia dżumy, wykracza poza to, co można wykazać na podstawie źródeł. Rzeczywiste oskarżenia były wystarczająco ponure, aby nie trzeba było dopisywać do nich następnej legendy.

Byłoby jednak równie dużym uproszczeniem uznać, że całe średniowiecze zgodnie nienawidziło kotów. Zwierzęta te chroniły zapasy przed gryzoniami i towarzyszyły ludziom również w środowiskach religijnych. Powstały na początku XIII wieku angielski poradnik dla anachoretek, znany jako „Ancrene Wisse”, dopuszczał posiadanie kota jako zwierzęcego towarzysza. Zachowały się też średniowieczne świadectwa czułości wobec kotów, wśród nich słynny wiersz o Pangurze Bánie, w którym mnich zestawia własną pracę uczonego z polowaniem swojego pupila na myszy. W jednym świecie mieściły się więc opowieści o demonicznym zwierzęciu i całkiem zwyczajna wdzięczność za skutecznego łowcę. Kot nie otrzymał jednej obowiązującej opinii. Jego znaczenie zmieniało się zależnie od miejsca, sytuacji oraz od tego, kto akurat o nim opowiadał.

Najważniejszy etap kształtowania znanego nam połączenia przypada na okres wielkich europejskich prześladowań za czary, przede wszystkim XVI i XVII wiek. W angielskich wyobrażeniach szczególnie wyraźny stał się stereotyp starszej, ubogiej, kłótliwej kobiety, której przypisywano zdolność sprowadzania nieszczęść. Nie był to jednak wierny portret wszystkich oskarżonych. Przed sądami stawali ludzie w różnym wieku i położeniu, również mężczyźni. Zarzuty wyrastały często z codziennych konfliktów, chorób, śmierci zwierząt gospodarskich i wzajemnych pretensji. W takim otoczeniu zwyczajne zachowanie mogło nabrać złowrogiego znaczenia. Kot odwiedzający cudze podwórko przestawał być tylko kotem, jeżeli jego opiekunkę podejrzewano o rzucanie uroków. Można w tym dostrzec mechanizm, w którym lęk przed człowiekiem przenosił się na wszystko, co znajdowało się blisko niego.

Właśnie w Anglii szczególnego znaczenia nabrała postać określana słowem „familiar”, czyli duch pozostający w osobistej relacji z osobą uprawiającą magię. W oskarżeniach o szkodliwe czary miał on często przybierać postać niewielkiego zwierzęcia i wykonywać polecenia swojej opiekunki. Kot był jednym z możliwych wcieleń, obok psa, ropuchy, myszy czy innych stworzeń. Nie chodziło więc wyłącznie o przekonanie, że czarownica lubi zwierzęta. Według oskarżycieli obok niej przebywała istota nadprzyrodzona, zdolna szkodzić ludziom i ich dobytkowi. Opowieści przypisywały takim duchom własne imiona, głos i potrzeby, a ich relację z człowiekiem przedstawiały jako wymianę usług. W tym właśnie miejscu zwyczajna domowa bliskość mogła zostać przepisana na język demonologii i wykorzystana jako część oskarżenia.

Jedna z najbardziej znanych historii pochodzi z procesu w Chelmsford w 1566 roku. Elizabeth Francis miała zeznać, że otrzymała od babki kota nazywanego Sathan, który pomagał jej za pomocą magii. W relacji przypisywano mu niezwykłe możliwości, a za wykonane zadania miał dostawać kroplę krwi. Kot pojawił się również w sprawie Agnes Waterhouse, która według oskarżycielskiej narracji przejęła go od Elizabeth. Najciekawszy szczegół dla współczesnego czytelnika dotyczy wyglądu zwierzęcia. Sathan został opisany jako biały i cętkowany. Jeden z kotów, które najmocniej zapisały się w historii angielskich oskarżeń o czary, zupełnie nie pasuje zatem do dzisiejszej halloweenowej sylwetki. Trzeba przy tym pamiętać, czym są takie przekazy. Zapisują oskarżenia i zeznania powstające w warunkach postępowania o czary, a nie obserwacje potwierdzające istnienie magicznego zwierzęcia.

Szczególnie wymowny był motyw karmienia ducha krwią. W wyobraźni oskarżycieli czarownica nie tylko porozumiewała się z demoniczną istotą, lecz także ją żywiła, tworząc z nią bliską, cielesną więź. Badacze angielskich procesów zwracają uwagę, że takie przedstawienia mogły odwracać oczekiwany obraz kobiecej opiekuńczości. Zamiast troszczyć się o dzieci, podejrzana miała pielęgnować istotę zagrażającą innym. Była to opowieść o naruszeniu porządku społecznego, a zarazem o niepokojącej bliskości człowieka i zwierzęcia. Widać tu, jak wiele znaczeń można było nałożyć na coś z pozoru niewinnego. Miska jedzenia, zwierzę przy łóżku i czułe przywiązanie stawały się elementami historii, której zakończenie od dawna podpowiadał strach. To szczególnie gorzki fragment dziejów motywu, który dziś wydaje nam się przede wszystkim uroczy.

Nie wszędzie jednak kot miał pełnić funkcję osobnego pomocnika. W szkockich opowieściach zebranych przez folklorystę Johna Gregorsona Campbella czarownice same przybierały kocią postać. Różnica jest zasadnicza. Na podwórzu nie pojawiał się wysłannik podejrzanej kobiety, lecz ona sama, ukryta pod futrem. W jednej z takich historii człowiek atakuje koty zastane w piwnicy, a później u kobiety z sąsiedztwa zostaje odkryte odpowiadające temu zranienie. To opowieść zbudowana wokół przekonania, że ciało zachowuje ślady przemiany i można po nich rozpoznać sprawczynię. Campbell zapisywał także wierzenia łączące koty z pogodą i żeglugą. Kot mógł należeć do świata niebezpiecznej magii, a w innym przekazie jego obecność w łodzi chroniła przed zatopieniem przez czarownice. Nawet w obrębie regionalnego folkloru zwierzę nie musiało konsekwentnie stać po jednej stronie.

W szkockich Highlands opowiadano również o istocie zwanej cat sìth. Campbell opisywał ją jako wielkiego czarnego kota z białą plamką na piersi, nastroszonego i rozmiarami przypominającego psa. Zaznaczał, że część ludzi widziała w takich stworzeniach czarownice w przebraniu, zamiast istot należących do świata wróżek. Granice między kotem, duchem i przemienionym człowiekiem pozostawały więc płynne. Ten sam folklorysta zanotował mroczne przekazy o taghairm, obrzędzie, w którym dręczenie kotów miało wymusić pojawienie się nadprzyrodzonej istoty i uzyskanie bogactwa albo odpowiedzi na pytania. Są to zapisy tradycji i legend, których nie należy automatycznie traktować jak dokumentacji powszechnie odprawianych ceremonii. Pokazują jednak, jak daleko potrafiła zaprowadzić wyobraźnia przypisująca zwierzęciu dostęp do innego świata.

W polskiej kulturze ludowej także nie brakowało podejrzeń wobec kociej natury. W materiałach Oskara Kolberga pojawia się przekonanie, że kot może pochodzić od złego ducha albo go w sobie ukrywać. Szczególną podejrzliwość budził obcy czarny kot kręcący się przy domu. Odżegnywano się od niego znakiem krzyża i odpędzano go słowami kierującymi zagrożenie ku lasom i borom. Zwierzę cenione za łowienie myszy mogło jednocześnie należeć w opowieści do niepokojącej sfery diabłów i zmór. Nie oznacza to, że każda polska wieś znała identyczny zestaw wierzeń ani że wszędzie występował angielski model osobistego ducha czarownicy. Właśnie lokalne różnice są tutaj najciekawsze. Dzisiejszy obraz czarnego kota zbiera w jednym miejscu motywy, które dawniej funkcjonowały w odmiennych opowieściach i nie zawsze znaczyły to samo.

Jeszcze wyraźniej widać tę niejednoznaczność w magii ochronnej. W starych budynkach odnajduje się wysuszone kocie ciała, niekiedy umieszczone razem ze szczurami w układzie przypominającym polowanie. Część takich znalezisk interpretuje się jako celowo ukryte zabezpieczenia przed gryzoniami, nieszczęściem lub złymi mocami. Kot miałby po śmierci nadal pilnować domu, wykorzystując swoją łowiecką skuteczność także wobec zagrożeń niewidzialnych. Nie każdemu odkryciu można przypisać ten sam cel, ponieważ zwierzę mogło również przypadkowo utknąć w niedostępnej przestrzeni. Tam jednak, gdzie o intencjonalnym ułożeniu świadczy sam układ szczątków, trudno zignorować możliwość ochronnego znaczenia. Powstaje fascynujący paradoks dawnej wyobraźni. To samo stworzenie podejrzewano o współpracę z czarownicą i wykorzystywano jako obronę przed jej wpływem. Magiczna reputacja mogła działać w obie strony.

Bywało też, że podejrzana reputacja kota łączyła się z rzeczywistym okrucieństwem ukrytym pod nazwą zwyczaju. W Ypres w dzisiejszej Belgii zachowały się miejskie rachunki z lat 1410 do 1420, wspominające zrzucanie kota z wieży. Miejscowe muzeum podkreśla, że dokładne pochodzenie obrzędu pozostaje niepewne, choć możliwy jest związek z symbolicznym odpędzaniem zła i z przypisywaniem kotom kontaktów z nieczystymi siłami. Ostatni żywy kot został tam zrzucony w 1817 roku. Kiedy w XX wieku ożywiono tradycję, zastąpiły go zabawki, a z czasem rozwinęła się widowiskowa parada. Także tutaj należy oprzeć się pokusie jednej odpowiedzi wyjaśniającej wszystko. Dokument potwierdzający istnienie okrutnego obyczaju nie musi jednocześnie rozstrzygać, dlaczego go zapoczątkowano. Niekiedy znamy sam gest znacznie lepiej niż myśli ludzi, którzy go wykonywali.

Skojarzenie kota z przemianą i niebezpieczną magią nie ograniczało się do Europy. W japońskim folklorze występuje bakeneko, kot obdarzony nadprzyrodzonymi zdolnościami. W zależności od opowieści potrafi mówić, przyjmować ludzką postać, tworzyć złudzenia lub oddziaływać na ludzi. Niekiedy mści się za doznaną krzywdę. Kocie potwory oraz postacie łączące kobiecy i koci wygląd znalazły również miejsce w sztuce japońskiej, między innymi na drzeworytach. Nie są po prostu odpowiednikiem europejskiego zwierzęcia siedzącego przy kotle. To odrębna tradycja, ale zestawienie jest wymowne. Także poza chrześcijańskim światem oskarżeń o czary kot mógł wydawać się stworzeniem zdolnym do przekraczania granicy między zwierzęciem a człowiekiem. Domowy towarzysz stawał się bohaterem opowieści o ukrytej naturze i wyglądzie, któremu nie należy zbyt łatwo ufać.

Literatura pomogła przenieść europejskie wyobrażenia z sąsiedzkich pogłosek do wspólnej pamięci. Już w pierwszej scenie „Makbeta” jedna z czarownic zwraca się do Graymalkina, kociego towarzysza, podczas gdy druga odpowiada na wezwanie ropuchy. Kot i czarownica mogli zatem pojawić się razem w teatrze bez obszernego tłumaczenia, skąd wzięła się ich znajomość. Później literatura grozy i fantastyka wielokrotnie wracały do zwierzęcia obdarzonego wiedzą, mową lub podejrzanie ludzką osobowością. Z czasem zmieniał się przy tym wydźwięk motywu. Dawny przedmiot oskarżeń stawał się bohaterem, któremu można było współczuć, kibicować albo zazdrościć niezależności. Badania literackich kotów pokazują, jak chętnie autorzy sięgali zarazem do mitologii, dawnych wierzeń oraz dokumentów procesowych. Z tych różnych materiałów powstawał znajomy czytelnikowi magiczny towarzysz.

W kulturze popularnej szczególnie trwały okazał się czarny kot. Jego sylwetka jest wyrazista, łatwa do rozpoznania i znakomicie pasuje do nocnej scenerii. To już interpretacja siły obrazu, nie wskazanie jednego historycznego wydarzenia, które miałoby przesądzić o wyborze koloru. W halloweenowych dekoracjach, ilustracjach i filmach rozmaite dawne skojarzenia zrosły się w czytelny zestaw znaków. Kot przy czarownicy może dziś oznaczać grozę, ale równie dobrze przyjaźń i odrobinę złośliwego humoru. Salem z serialowej „Sabriny” pokazuje, jak daleko zaszła ta przemiana. Zwierzę nie musi już być milczącym dowodem rzekomego paktu z diabłem. Może komentować ludzkie pomyłki, mieć własne ambicje i skupiać na sobie sympatię widzów. Tajemniczość pozostała, lecz coraz częściej jest powodem zachwytu, zamiast oskarżenia.

Historia kota i czarownicy mówi więc wiele o ludzkiej potrzebie dopowiadania tego, czego nie potrafimy zobaczyć. Kot wychodzi z domu i wraca po kilku godzinach, a wyobraźnia natychmiast podsuwa mu drugie życie. Patrzy w ciemny kąt, więc może dostrzega coś, czego my nie widzimy. Przywiązuje się do kobiety, której nie lubią sąsiedzi, więc w cudzej opowieści staje się jej wspólnikiem. Przez stulecia nakładano na takie sceny kolejne znaczenia, aż powstała para rozpoznawalna niemal bez słów. Dziś można lubić jej baśniowy urok, pamiętając przy tym o ludziach i zwierzętach, dla których podobne wyobrażenia miały bolesne konsekwencje. A kot siedzący obok swojej rzekomej czarownicy nadal wygląda tak, jakby wiedział wszystko. Być może po prostu odkrył, kto najchętniej ustępuje mu miejsca przy kominku.